وقف و صدقه ؛ بنیان اقتصادی و اجتماعی تمدن اسلامی

یکی از مهمترین آیین ها و رفتارهای اجتماعی در اسلام، کمک به هم نوع است که چه در برخوردهای رودرو و شخصی و چه در کمک های اقتصادی همچون صدقه و خمس و زکات و نذر و ... نمود پیدا می کند.

"وقف" ازجمله همین عناصر تفکر و اندیشه دینی است که درنظام اجتماعی/اقتصادی اسلام از بنیادهای تمدن اسلامی به شمار می رود. "وقف" باعث در اختیار گذاردن منابع نامحدود و گسترده مادی و مالی برای انجام اعمال و امور مختلف خیریه   می شود مانند احداث کاروانسراها که در گستره سرزمین های اسلامی که محل استراحت و گذر مسافرینی بود که از شهری به شهر دیگر و از دیاری به دیار دیگر رهسپار بودند. در واقع ایجاد کاروانسرها با استفاده از صدقات و خیرات، یکی از موارد مصرف اینگونه پول ها برگرفته از دستورات قرآن و احکام دینی است که برای "ابن سبیل" یعنی در راه ماندگان توصیه شده است.

در این کاروانسراها همه گونه وسائل و امکانات رفاهی و عبادی برای استراحت و تجدید قوای مسافران فراهم بود اعم از محل نماز و عبادت و استراحت و حمام و تامین آب و انبار آذوقه و مکان تیمار شتران و اسب ها که می توانست وسائل مورد نیاز مسافران را تامین نماید.

این کاروانسراها با معماری اسلامی و با در نظر گرفتن شیوه و سبک زندگی اسلامی ساخته شده بود و برهمین اساس کلیه مایحتاج این نوع سبک زندگی مانند مکان عبادت و محل پاگیزگی و استراحت و ... در فضایی که موجب توجه و تعالی مسافران در همان حال استراحت می گردید، فراهم شده بود. به این صورت که سبک معماری آن دقیقا مانند سبک معماری سایر مکان های شهری همچون خانه و مسجد و مدرسه و بازار و حمام و...از همان عناصر و اجزاء مانند طاقی ها و قوس ها و ایوان ها و حوض ها و هشتی ها و دالان ها و .... تشکیل شده بود. و به دلیل این همانندی سبک معماری، حس و حال همان مکان ها در دل و جان و روح مسافر تداعی شده و موجب آرامش و آسودگی وی حتی در سفر و فرسنگ ها دور از خانه و کاشانه خود می شد. بنابراین یکی از موارد مصرف وجوه شرعی مانند خمس و زکات در مورد در راه ماندگان و "ابن سبیل" با  احداث کاروانسراها در طول تاریخ تمدن اسلامی در همین مسیر انجام گرفت.

"ژان شاردن" در مورد این کاروانسراها به تفصیل سخن گفته است. او در خاطراتش شرح مبسوطی از چگونگی و موقعیت این کاروانسرها در نقاط مختلف سرزمین ایران درج کرده است. شاردن می گوید :

"... در امپراتوری ایران، این قبیل عمارات عالی بسیار فراوان بود و در هر گوشه و کنار نمایان است..."

 

ساخت کاروانسرا، یکی از کارهای عام المنفعه

"روبرت ایروین"، (استاد تاریخ قرون وسطی در دانشگاههای سنت آندره، لندن، کمبریج و آکسفورد، مورخ، رمان نویس و نویسنده ادبیات عرب، ویراستار ضمیمه ادبی تایمز و عضو جامعه سلطمنتی ادبیات)درباره کاروانسرا و تاثیر "وقف" در بنای این اماکن عمومی در کتاب "هنر اسلامی" خود می نویسد:

"... یکی از کارهای عام المنفعه که به ویژه مورد توجه سلسله سلجوقیان کوچک روم بوده است، ساخت کاروانسرا بود، کاروانسراها، اقامتگاههایی برای مسافران و بازرگانان بود. در قرن سیزدهم، کاروانسراهایی در امتداد راههای تجاری آناطولی تا حدودی دربرابر راهزنان مجهز بود و برج هایی در گوشه و کنار آن و برخی اوقات در طول دیوارها قرار داشت.

یک دروازه منفردا معمولا به محوطه ای باز، ساختمانی دو طبقه و دارای تیمچه ختم می شد. معبر ورودی در منتهی الیه حیاط به سالنی بزرگ و سرپوشیده ختم می شد. اصطبل ها و انبارهایی نیز در طبقه هم کف وجود داشت، به این ترتیب کارکنان کاروانسرا و مسافران در اتاق های فوقانی اسکان می یافتند.

در بعضی کاروانسراها، مسجدی در سکوهای بالاآمده در مرکز حیاط وجود داشت. کاروانسراها معمولا ظاهر ساده ای داشتند و تنها درهای ورودی آنها بسیار آراسته بود، در این دروازه ها، نقش و نگارهایی برروی سنگ، کنده کاری شده بود و برای ایجاد اثرات چشمگیر و خیره کننده از مقرنس استفاده می شد..."

/ 0 نظر / 48 بازدید