به مناسبت روز مهندس و گرامیداشت خواجه نصیرالدین طوسی

در مسیر احیای تمدن اسلامی و بازیابی علومی که می رفت در زیر آتش هجوم مغول دفن شود، نقش خواجه نصیرالدین طوسی، اهمیت بسیاری دارد. وی برای حفظ تمدن اسلامی در دوران سلجوقیان و سپس برکشیدن مجدد آن از زیر خاکستر یورش مغول، در دو بعد سیاسی و فرهنگی در یکی از سیاهترین دوران تاریخ ایران و اسلام، فعالیت چشمگیری به خرج داد.

دکتر مهدی گلشنی (اندیشمند برجسته معاصر) درباره سختی ها و رنج های خواجه نصیر در آن دوران می گوید:

"... خواجه نصیر در بدترین شرایط زندان اسماعیلیان، کتاب "شرح اشارات" را نوشت که خودش توضیح می دهد (یکی از بهترین کتاب های خواجه نصیر، همین شرح اشارات است) و در آنجا می گوید که آنقدر شرایطش در زندان بد بوده که برای بازگویی اش در یک متن عربی به شعر فارسی متوسل می شود:

به گرداگرد خود چندان که بینم                                     بلا، انگشتری و من نگینم

و بعد می گوید که خدایا به حق محمد و آل محمد (صلی الله علیه و آله)، من را از این شرایط نجات بده و ... یعنی این افراد، بهترین کارهایشان را در آن شرایط دشوار انجام دادند، سخت کار می کردند..."[1]

 

او که آوازه شخصیت علمی و فرهنگی اش تا قلب سرزمین چین و خاقان آن رسیده بود بنا به علاقه خاقان به دانش و علم و سوادش، توانست در دربار مغولان نفوذ کرده و بخشی از میراث انسانی و معنوی تمدن اسلامی را از یورش آنها در امان نگاه دارد. با درایت او، حکومت جور و ظلم عباسی به دست مغولان ساقط شد و امور مراکز علمی و فرهنگی مانند بغداد در اختیار فضلایی مانند خواجه نصیرالدین طوسی قرار گرفت.

او مسئول امور موقوفات بغداد شد و اداره مدارس و مراکز علمی را به دست گرفت. همچنین یک مرکز بزرگ علمی در شهر مراغه تاسیس کرد و در کنار آن رصد خانه ای بنیان نمود که صدها دانشمند و عالم که زندگی شان در اثر حمله مغول از هم پاشیده شده بود را به خود جلب نمود و در یک مکان علمی تجمیع کرد.

کتابخانه مراغه بنا به نقل شماری از مورخان دارای 400 هزار مجلد کتاب بود و همین نشان می دهد که در آنجا یک دانشگاه به تمام معنا ایجاد شده بود. خواجه نصیرالدین طوسی که در چندین رشته علمی مانند ریاضیات و هندسه تبحر داشت، فیلسوفی شیعه مذهب بود و در نضج و بسط فرهنگ شیعی تلاش بسیار مبذول داشت اما هر گز در حوزه های درسی خود از ورود اهل تسنن جلوگیری نکرد.

 

دعوت دانشمندان از اطراف و اکناف جهان به مراغه

دکتر مهدی گلشنی (رییس گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف) درباره جزییات نقش اساسی و محوری خواجه نصیرالدین طوسی در بازسازی مجدد تمدن اسلامی پس از یورش مغول به جزییات خلق و خوی و رفتار شخصی خواجه اشاره دارد و می گوید:

"... خواجه نصیر وقتی که دید یک امکان خوبی برقرار شد در اوقاف دولت مغول، این اوقاف را برای ساخت رصدخانه عظیم آن موقع مورد استفاده قرار داد و همه علمای مهم را از اطراف و اکناف جهان در آن جمع کرد. واقعا چنین کاری شوخی ندارد. از اطراف و اکناف جهان، از سوریه بیاورند، از تفلیس بیاورند، حتی از چین بیاورند، دانشمندان مهم را از همه جا جمع کردند. به جز این، رفتاری که با علماء داشتند، بسیار قابل توجه است.موید الدین عرضی در این باره می گوید که رفتار این شیخ (خواجه نصیرالدین طوسی) با ما به گونه ای بود که خانواده های خودمان را فراموش کردیم. او از دمشق به مراغه رفته بود و این چنین از رفتار خواجه تعریف می کند و بعد دعا می کند که خدایا سایه این شیخ را از سر ما کم نکن..."[2]

 

دکتر گلشنی در ادامه درباره خصوصیات اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی و چگونگی تعاملاتش با دیگر دانشمندان و فضلا و حکماء اضافه می کند:

"... ایشان اولا خود یک عالم طراز اول بود، یعنی نوآوری داشت. ثانیا یک عالم به تمام معنا با همه جنبه های علمی بود، انتقاد پذیر بود. ثالثا به علما و دانشمندان دیگر فوق العاده اهمیت می داد، چون علمایی هستند که به علمای دیگر اهمیت نمی دهند، توجه نمی کند. شما فقط مکاتبات خواجه را در نظر بگیرید. واقعا از این مکاتبات لذت می بریم. با ریاضی دان مکاتبه دارد، با شاگرد محی الدین عربی قونوی مکاتبه دارد. با منجم و با همه دانشمندان. بنده خودم این مکاتبات را مطالعه کرده ام. ببینید با اینها چه گونه رفتار می کند، در حالی که بعضی از آنها، واقعا فقط در حد شاگردان او بودند. به طور مساوی با همه رفتار می کرد همه را جذب می کرد..."[3]


رصد خانه های عظیم دوران تمدن اسلامی در مراغه و سمرقند

علم نجوم از محبوبترین علوم رایج در میان سرزمین های اسلامی در دوران تمدن اسلامی به شمار می رفت. به دنبال این محبوبیت و در جهت گسترش آن، نخستین رصد خانه های عظیم نیز در همان دوران برپا شد که بقایایی از  نمونه هایش هنوز در شهرهایی مانند مراغه یا سمرقند قابل مشاهده است. پروفسور دکتر اكمل الدين احسان اوغلو (دبیرکل سازمان همکاریهای کنفرانس اسلامی و موسس گروه تاریخ علم در دانشگاه استانبول ) درباره برپایی اینگونه رصدخانه ها در قرون مختلف تاریخ تمدن اسلامی می گوید:

"...آنگونه که تصور می شود، پیشرفت علم در جهان اسلام به مدت کوتاه 6-5 سده نخست هجری که آن را«عصر طلایی» می گویند، محدود نمی شود. این روند پس از عصر عباسی ها، در دوره سلجوقیها، دوره ایلخانان در مراغه و دوره تیموریان در سمرقند ادامه داشته و شاهکارهایی بسیار پدید آمده است. در این دوره ها رصدخانه های عظیمی ساخته شده و ستاره شناسان بزرگی پرورش داده شده اند. در ریاضی، نجوم، شیمی، فیزیک و پزشکی نیز کشفهای بزرگی صورت گرفته است."[4]

پرفسور زیگرید هونکه درکتاب"خورشید الله برفراز مغرب زمین"نیز درباره برپایی این رصدخانه ها می نویسد:

"... رصدخانه ها ساختند که معروفترین آنها... رصدخانه خلفای فاطمی العزیز و الحاکم در قاهره و بعدها رصدخانه عضدالدوله بازهم در بغداد که در وسط باغ قصر خود ساخته بود، رصدخانه ملکشاه سلجوقی در نیشابور واقع در مشرق ایران و رصدخانه هلاکوخان مغول در مراغه در مغرب ایران و رصدخانه شاهزاده الغ بیک در سمرقند بودند... چهارصد هزار جلد کتاب که از کتابخانه های بغداد و سوریه و بین النحرین ربوده شده بود، در کتابخانه رصدخانه مراغه جمع آوری کردند و دانشمندان نامی را از اسپانیا (که آن زمان جزو کشورهای اسلامی بود)و دمشق و تفلیس و موصل به مراغه خواندند تا تحت رهبری خواجه نصیرالدین طوسی هرچه سریع تر جدول جدید نجومی را تهیه کند ..."[5]

 

زمانی که پسر خواجه نصیرالدین پیشکار رصدخانه مراغه بود، شخصی آن رصدخانه را از داخل با تعجب فراوان دیده و آن را چنین تعریف کرد:

"...دستگاههای زیادی برای مشاهده ستارگان و از جمله آنها، ذات الحلق مرکب از پنج دایره فلزی از جنس مس وجود داشت که حلقه اول نصف النهار محسوب می شد و از پایین به زمین نصب شده بود و حلقه دومی خط استوا و حلقه سوم نشانه مسیر خورشید یا سمت الشمس و حلقه چهارم درجه عرض و حلقه پنجم تعیین کننده بودند. اضافه برآن، من دائره السماوات را دیدم که بوسیله آن میزان زاویه و مسیر یک ستاره نسبت به نصف النهار تعیین می گردد "[6]


1 - گفت و گوی اختصاصی نگارنده با دکتر مهدی گلشنی – دفتر گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف – 15 بهمن 1393

 2- گفت و گوی اختصاصی نگارنده با دکتر مهدی گلشنی – پیشین

 3- همان

4- گفت و با اکمل الدین احسان اوغلو - فیلم مستند "خورشید در دنیا طلوع می کند" – قسمت دهم

5 - زیگرید هونکه -"خورشید الله برفراز مغرب زمین" (فرهنگ اسلام در اروپا) – جلد اول – صفحات 181 و 183

6- همان – جلد اول – صفحه 185


/ 0 نظر / 73 بازدید