گنبد سلطانیه؛ نشانی از گسترش تمدن اسلامی در میان ملت های مختلف

در طول تاریخ، تمدن اسلامی همه فرهنگ ها را در خود حل کرد. همچنان که فرهنگ ایران باستان را جذب نمود و به خدمت خود درآورد و همچنان که از شرق تا غرب عالم، از فرهنگ های بسیار متفاوتی مانند چین تا غرب اروپا و در فرانسه و اسپانیا و تا فرهنگ های بسیار عجیب و غریب سرزمین های مختلف آفریقایی را مغلوب نمود و همان طور که امروز تمامی فرهنگ ها را حتی در مکزیک و آمریکای لاتین جذب می کند. و شگفتا که مغول اگرچه توانست سرزمین های اسلامی را فتح کند ، اما خود مغلوب فرهنگ و تمدن اسلامی شد.

از میان خاکستر مغولان نیز تمدن اسلامی بار دیگر رشد و نمو کرد و حتی توانست به طرز شگفت آوری در مغولانی که جز جنگ و اسب چیز دیگری را نمی شناختند، تاثیرگذارده و آنها را شیفته خود سازد. چنانچه پسران تیمور، همچون شاهرخ که به خواست همسرش گوهرشاد، مسجد گوهرشاد را در جوار بارگاه ملکوتی حضرت امام رضا علیه السلام بنا کرد و پسر دیگر تیمور به نام الغ بیگ در کنار دانشمندانی مانند غیاث الدین جمشید کاشانی به منجم و دانشمند معروفی بدل شد. و خود تیمور، هنرمندان و معماران و دانشمندان برخی شهرهای سرزمین های اسلامی مثل اصفهان را به پایتخت خود یعنی سمرقند برد تا آن شهر را بسان دیگر شهرهای قلمرو تمدن اسلامی را با بناها و اماکن زیبا بیارایند. برخی ایلخانان مغول نیز حکومت مغولی گورکانیان را در هندوستان برپا کرده و دولتی شیعی و با وزرای ایرانی و زبان فارسی در شبه قاره هند بنا نمودند یا مانند اولجایتو که تحت تاثیر علمایی مانند علامه حلّی مسلمان و شیعه شد و به اسم سلطان محمد خدابنده تغییر نام داد. او شهری به نام سلطانیه را با بنایی باشکوه به نام گنبد سلطانیه برپا ساخت تا بنا به عشق و علاقه ای که به مولای متقیان حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام پیدا کرده بود، مرقد امام اول شیعیان را در سلطانیه برپا سازد که با نصیحت و توصیه علامه حلی از این کار خودداری ورزید.

بنای "گنبد سلطانیه" اولین گنبد عظیم دو پوش در تاریخ است که بنا به اظهار نظر کارشناسان تاریخ معماری مانند یکی از متخصصین معماری دانشگاه فلورانس، برخی از معروفترین بناهای جهان مانند گنبد بزرگ کلیسای "سانتاماریا دل فیوره" در فلورانس با الهام از آن ساخته شده است. گنبدی منحصر به فرد که در میان 8 مناره سر به آسمان کشیده قرار گرفته و به قول آندره گدار ، معمار برجسته فرانسوی، گویی همچون نگینی در آسمان شناور است. صحن بزرگی در زیر گنبد قرار دارد که با پلکان پیچ در پیچ و طولانی به طبقه دوم در زیر گنبد می رسد که هم به بالکن های مشرف راه دارد و هم به زیر آن گنبد عظیم که نمایی تماشایی دربرابر بازدید کنندگان قرار می دهد.

بنای "گنبد سلطانیه" برای مسافرانی که از قزوین عازم زنجان هستند، در 30 کیلومتری زنجان و در سمت چپ اتوبان مابین این دو شهر، از دور دست کاملا مشخص بوده و همچنان پس از گذشت بیش از 800 سال و پشت سر گذاردن زلزله های متعدد، همچنان پابرجا و استوار نشان می دهد. نشانه ای از نفوذ فرهنگ و تمدن اسلامی در میان اقوام مختلف به خصوص قوم مغول که ظرفیت چندانی برای علم و هنر و تمدن از خویش نشان نمی داد.

منسوب به الجایتو یا سلطان محمد خدابنده، چند اثر دیگر هنری نیز در ایران وجود دارد؛ از جمله محراب شگفت انگیز مسجد جامع اصفهان معروف به محراب اولجایتو و مسجد سنگی در روستای ترک از توابع میانه واقع در آذربایجان شرقی که از نخستین مساجد این آب و خاک به شمار آمده است.

/ 0 نظر / 101 بازدید