مستغاثی دات کام

 
مقابله با بیگانه در "اشغال"
نویسنده : سعید مستغاثی - ساعت ۱٢:٠٤ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۱٦ تیر ۱۳٩٠
 

 

مقاومت مردمی

 

"مقاومت مردمی" عنوان قسمت ششم از مجموعه مستند "اشغال" است که ساعات 45/12 ، 15/16 و 35/22 روزهای چهارشنبه 15 و پنجشنبه 16 تیرماه از شبکه خبر پخش می شود.

در این قسمت به برخی مقاومت های مردمی در برابر هجوم بیگانه به خاک میهن که عمدتا از سوی روحانیون سازمان داده می شد و اغلب عشایر و نیروهای ایلیاتی آن را پیش می بردند ، پرداخته می شود.

در زمره بارزترین نوع مقاومت مردمی می‏توان به تکوین « کمیته دفاع ملی» اشاره کرد که توسط جمعی از مهاجران در قم شکل گرفت و شماری داوطلب در آن گرد هم آمدند. مرحله‏ای از اشغال کشور در حال شکل گیری بود و تهران و بسیاری دیگر از شهرها آبستن حوادث بود. این مقاومت در مقابل پیشروی ارتش روسیه تشکیل شد اماروسهای تزاری به فرماندهی ژنرال «باراتف» هسته مرکزی مقاومت کمیته دفاع ملی را درهم کوبیدند و در مرداد 1294 تا پشت دروازه‌های تهران جلو آمدند. پیشروی روسها به سمت پایتخت موجب مهاجرت عده‌ای از نمایندگان مجلس از تهران و تعطیل مجلس شد. احمد شاه درصدد انتقال پایتخت از تهران به اصفهان برآمد، وزیران مختار روس و انگلیس او را از اجرای این تصمیم بازداشتند. روسها به قزوین عقب‌نشینی کردند. در این مدت رؤسای دولت در تهران تحت فشار بیگانگان مرتباً تغییر می‌کردند. به طوری که در عرض یک سال، بعد از استعفای مستوفی‌الممالک به ترتیب مشیرالدوله، سعدالدوله، عین‌الدوله، مستوفی‌الممالک، و عبدالحسین میرزا فرمانفرما به ریاست دولت منصوب شدند و سرانجام با استعفای فرمانفرما در دی 1294 (ژانویه 1916) احمدشاه، محمد‌ولی خان سپهدار تنکابنی را با لقب سپهسالار به رئیس‌الوزرائی برگزید.

همزمان با این تغییر و تحول در تهران نیروهای انگلیسی که جنوب کشور را به اشغال خود درآورده بودند، در صفحات جنوبی کشور پیشروی کرده و در نیمه‌ی اول سال 1916 میلادی ، ایران عملاً تحت اشغال قوای سه ‌کشور بیگانه قرار گرفت: روس‌ها قسمت شرقی آذربایجان و گیلان و مناطق وسیعی را که شامل قسمت اعظم استان مرکزی کنونی وقم و کاشان و نطنز و بخشی از استان اصفهان می‌شد اشغال کرده بودند و عثمانی‌ها آذربایجان غربی و کردستان و کرمانشاه و همدان و بروجرد را تحت سلطه‌ی خود گرفته بودند. بخش مهمی از صفحات جنوب نیز در اشغال انگلیسی‌ها بود و حکومت مرکزی که فقط تهران را در اختیار داشت عملاً تابع و مجری سیاست روس و انگلیس، یعنی متفقین آن روز بود.

با آنکه ایران از کانون اصلی جنگ یعنی اروپا فاصله زیادی داشت، ولی به یکی از میدانهای جنگ تبدیل شده بود. ایران در آن زمان با انقلاب مشروطیت مرحله جدیدی از تاریخ خود را آغاز کرده بود. انقلابیون صدر مشروطه در تلاش برای آزادی کشور، قطع دست بیگانگان و احیاء استقلال و تمامیت ارضی و حاکمیت ملی کشور بودند. اما عملکرد قوای بیگانه و هجوم آنها به شهرهای شمالی، جنوبی و غربی کشور، راه هرگونه دستیابی به استقلال و ثبات را از ایران سد کرده بود. در این میان وجود شخصیتها و رجالی که هر کدام از آبشخور یکی از قدرتهای مداخله‌گر تغذیه می‌شدند، بلیه مضاعفی بود که حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و استقلال مردم ایران را نشانه گرفته بود.

اما صبر کنید. مصیبت فقط حضور بیگانه در خاک کشورمان نبود. جنگ، تورم و گرانی هم با خودش آورد. فقط ظرف 2 سال قیمت گندم 11 برابر شد و مردم ایران که تا آن موقع برنج را غذایی پست می دانستند، همه برنج خور شدند که قیمتی نصف گندم داشت. گرانی ها به قحطی منجر شد و قحطی به بیماری. روزنامه « رعد» ( روزنامه سید ضیاءالدین طباطبایی) در شماره 21 فروردین 1297 خبر عجیبی دارد:" مأموران هشت زن را بازداشت کردند که شماری از کودکان را ربوده، کشته و خورده بودند و بهانه آوردند که گرسنگی، آنها را به این کار وا داشته بود".

قحطی فقط برای ایرانی ها نبود. نیروهای روسی و انگلیسی مستقر در ایران هم نیاز به غذا داشتند. انگلیسی ها تمام غله تولیدی کشاورزان را به قیمت بالا می خریدند و روس ها، به روش خودشان، با زور از مردم آذوقه می گرفتند. دکتر محمد قلی مجد استاد دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا در مجموعه تحقیقات خود از اسناد افشاء شده وزارت امور خارجه آمریکا نشان داده که این نسل کشی فجیع به خاطر خرید کل غله ایران توسط انگلیسی ها بوده. جالب است بدانید که در سال 2003 وزارت دفاع انگلیس اعلام کرد اسناد نظامی انگلیس در رابطه با ایران در سال های 1914 تا 1921 هنوز محرمانه اند و تا 50 سال بعد، یعنی سال 2053 منتشر نخواهند شد!

در مجموعه مستند "اشغال" از مجموعه اسناد و تصاویر و فیلم های مستند مهم داخلی و خارجی ( اعم از اسناد وزارت امور خارجه انگلیس ، وزارت امور خارجه آمریکا ، خاطرات ژنرال های آمریکایی و انگلیسی حاضر در ایران طی جنگ جهانی اول و دوم ، برخی بازماندگان جنگ دوم و خاطرات مکتوب شاهدان عینی جنگ جهانی اول ، آرشیو سازمان اسناد ملی ایران ، اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران ) و همچنین فیلم مستند "دریای پارس" ساخته منوچهر طیاب ، "هزار دستان " اثر علی حاتمی ، "دلیران تنگستان " ساخته همایون شهنواز ، "مدار صفر درجه " ساخته حسن فتحی  و ...بهره گرفته شده است.

این مجموعه در 26 قسمت توسط سعید مستغاثی نوشته و کارگردانی شده و رضا جعفریان آن را برای گروه سیاسی شبکه خبر تهیه نموده است.