مستغاثی دات کام

 
ورود نیروهای انگلیسی به ایران در قسمت سوم "اشغال"
نویسنده : سعید مستغاثی - ساعت ۱٠:۱٠ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٩ تیر ۱۳٩٠
 

 

 

جنگِ جنگ ها

 

 

"جنگِ جنگ ها" عنوان قسمت سوم از مجموعه مستند "اشغال" است که ساعات 45/12 ، 15/16 و 35/22 روزهای چهارشنبه 8 و پنجشنبه 9 تیرماه از شبکه خبر سیما پخش می شود. در این قسمت به آغاز جنگ جهانی اول در سال 1914 و ورود نیروهای ارتش انگلیسی و سربازان هندی این ارتش به خاک ایران پرداخته می شود. این درحالی است که همزمان با آغاز جنگ ، دولت ایران به طور رسمی اعلام بیطرفی کرده بود.

به نظر می‏رسد که اعلام بیطرفی ایران تأثیر چندانی بر چگونگی مواجهه دول متحارب در استفاده از موقعیت سوق‏الجیشی کشورمان نداشت. اندک زمانی پس از شروع جنگ، واحدهایی از سربازان انگلیسی به همراه قوای هندی زیر امر خود از بحرین وارد آبادان شدند و این شهر را اشغال کردند. عمده‏ترین توجیه گسیل این نیروی نظامی، ضرورت محافظت از تأسیسات استخراج نفت در منطقه خوزستان بود. نیروهای انگلیسی به بهانه خرابکاری نظامیان عثمانی و آلمانی در امتداد خط لوله نفت در منطقه خوزستان و اطراف آن نیروهای خود را رهسپار اهواز نمودند و حتی تا مسجدسلیمان هم پیشروی کردند.احمدشاه درست چهار روز پیش از شروع جنگ جهانی اول به سن قانونی رسید و تاجگذاری کرد. فردای روز تاجگذاری، ناصرالملک خاک ایران را به قصد اروپا ترک کرد. آن موقع هیچ کس نفهمید که چرا نایب السلطنه ایران این طور با شتاب از کشور خارج می شود.

در آن ‍زمان کشورهای درگیر جنگ هر یک به شکلی مناطقی از خاک ایران را عرصه جولان خود قرار داده بودند. روسها در شمال، عثمانی‌ها در غرب، انگلیسی‌ها در جنوب و جنوب شرقی و آلمانی‌ها به طور پراکنده در مرکز ایران و نواحی دیگر فعالیت می‌‌کردند. فعالیت این نیروها در شهرهای مختلف ایران در حالی جریان داشت که دولت وقت ایران ـ کابینه مستوفی‌الممالک ـ بیطرفی خود را در جنگ اعلام کرده بود .

یک‌ هفته پس از این اعلام، نیروی دریائی انگلیس که از مهرماه آن سال به خلیج‌فارس آمده بود، شهر آبادان را به اشغال خود در آورد و حتی در بوشهر نیز قوائی را مستقر نمود. نیروهای مشترک هندی ـ انگلیسی علاوه بر این جزیره کویتی بوبیان و آبهای اروند‌رود را به اشغال خود در آورده و بدین ترتیب راه ورود کشتی‌های خلیج‌فارس به بنادر نفتی در ایران و عراق را مسدود کردند. بهانه انگلیسی‌ها برای تمرکز نیرو در خلیج‌فارس سد کردن راه نفوذ قوای عثمانی و آلمانی به این منطقه بود.

در سالهای جنگ اول جهانی نفت برای انگلیسی‌ها یک ماده بسیار حیاتی برای تامین سوخت مورد نیاز کشتیهای آنها بود. بعضی مورخان معتقدند سوخت موردنیاز ناوگان انگلیس در جنگ اول جهانی عمدتاً از طریق نفت ایران تامین می‌شد و برخی دیگر مانند نویسنده کتاب oil persian معتقدند نفت ایران در هر دو جنگ جهانی نیروی دریائی انگلیس را نجات داد.

یعنی در ایران به گاه وقوع جنگ، صفحات شمالی و شمال غرب کشور زیر سلطه قشون روس قرار داشت. قوای روس در شهرهای آذربایجان، اردبیل، قزوین و انزلی، حضور نامشروع داشتند و پس از عقد قرارداد 1915 این نیروها به فرماندهی ژنرال باراتف از بندر انزلی تا اصفهان را میدان تاخت و تاز خود قرار دادند. عثمانی‌ها با حمایت آلمان از مرزهای غرب کشور تا مرکز همدان پیش آمدند و از آنجا راهی قفقاز و مرزهای روسیه شدند. واکنش متقابل روسیه چنان عثمانی‌ها را به عقب راند که آذربایجان شرقی در بهمن 1293 به اشغال نظامیان روس درآمد.

در این قسمت بخشی از فیلم خاطرات همسر رییس علی دلواری ( بانو خیری) درباره هجوم نیروهای انگلیسی به ایران و بمباران بوشهر از زبان خود ایشان نمایش داده می شود که در سال 1352 به هنگام ساخت سریال "دلیران تنگستان" به کارگردانی همایون شهنواز فیلمبرداری شده بود همچنین فیلم ها و تصاویر منحصر به فردی از حضور نیروهای انگلیسی و روس و عثمانی در مناطق مختلف ایران طی سالهای ابتدایی جنگ جهانی اول ، از دیگر بخش های قابل توجه این قسمت از مجموعه "اشغال" است.

مجموعه مستند "اشغال" در 26 قسمت توسط سعید مستغاثی نوشته و کارگردانی شده و رضاجعفریان آن را برای گروه سیاسی شبکه خبر تهیه کرده است.