مستغاثی دات کام

 
درباب داوری در جشن خانه سینما
نویسنده : سعید مستغاثی - ساعت ۱:٥۳ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٢٠ شهریور ۱۳۸٦
 

به بهانه یازدهمین جشن خانه سینما

همچنان چرخ  را از نو اختراع باید نمود!!

داوری جشن خانه سینما از همان نخستین دوره اش که در سال 1376 برگزار شد تا امروز که در آستانه یازدهمین نوبتش هستیم ، همواره مورد بحث و جدل و مناقشه قرار داشته و همیشه هم وقتی این مناقشه پس از گذشت زمان و صرف هزینه ای به سوی حل و فصل می رفته ، طرحی دیگر درانداخته شده تا آش همان آش باشد و کاسه همان کاسه! یعنی بازهم مناقشه ها و بحث و جدل ها دربگیرد و هزینه های دیگری را هدر رود.

اساسا جشن خانه سینما از آن رو پاگرفت تا اولا در کنار جشنواره فیلم فجر که فستیوالی دولتی و محدود به زمانی خاص بود ، میدان رقابت گسترده تر و  غیردولتی برای انتخاب بهترین های یک سال سینمای ایران باز شود و ثانیا در این عرصه همه اصناف سینمای ایران که در خانه سینما متشکل گشته اند ، سهیم شوند. یعنی به عبارتی تمامی اهالی سینمای ایران خود را در این جشن و داوری های آن و انتخاب برگزیده هایش شریک بدانند. برای چنین داوری گسترده ، بدون تعارف بایستی گفت که الگو ، نحوه قضاوت در مراسم اسکار قرار گرفت. یعنی اینکه برای هریک از رشته ها و تخصص های سینمایی ، دست اندرکاران همان رشته قضاوت اصلی را برعهده داشته باشند و نامزدهای برتر را انتخاب نمایند. به این ترتیب شاید بتوان گفت که تخصصی ترین قضاوت های سینمایی صورت گرفته و برگزیده ها به لحاظ دارا بودن عناصر حرفه ای در هر رشته ، به استاندارد لازم نزدیکتر خواهند بود. مثلا اینکه قطعا خود اعضای صنف فیلمبرداران یا چهره پردازان که به اصطلاح بر چم و خم و ریزه کاری های حرفه خویش  احاطه داشته و نظری کارشناسانه ارائه می دهند ، بهتر از یک فیلمنامه نویس یا بازیگر و یا صدابردار می توانند ، بهترین فیلمبردار و چهره پرداز  را شناسایی نمایند.

اگرچه همین نوع داوری هم اشکالات و آسیب های خود را داراست ، همچنانکه در همان مراسم اسکار نیز به کررات شاهد پایمال شدن حق و انصاف در مورد فیلم ها و هنرمندان مختلف در رشته های گوناگون بوده ایم. همین جا بگویم که متاسفانه جشنواره فیلم فجر به اشتباه از همان دوره های نخست خود ،چنین الگویی را مدنظر قرار داد و  داوری در همه رشته های سینمایی اعم از بازیگری و فیلمنامه نویسی تا حرفه های تخصصی مثل جلوه های ویژه و صدابرداری را برعهده یک هیئت محدود 5 یا 7 نفره گذارد . آنچه که در هیچکدام  از جشنواره ها ، فستیوال ها و یا مراسم اهدای جوایز در هیچ نقطه دنیا سابقه نداشته و ندارد.

اما شاید بتوان گفت که همان اولین دوره جشن خانه سینما ، از نظر برگزاری و داوری ، بیش از سایر ادوار به استانداردهای مورد نظر نزدیک بود . اگرچه بازهم تنها بخش کوچکی از اعضای صنوف مختلف سینمایی در داوری ها ، شرکت داشتند ، به این معنا که از هر صنف 11 نفر انتخاب شده و در رشته خاص خویش ، نامزدهای برگزیده را معرفی می نمودند(مثلا صنف تدوین گران ، نامزدهای تدوین را انتخاب کرده و صنف طراحان صحنه ، کاندیداهای طراحی صحنه و لباس را معرفی می کردند) و سپس هیئت داوری بزرگتری که از همه صنوف سینمایی و توسط هیئت مدیره خانه سینما انتخاب شده بود ، از میان نامزدهای معرفی شده ، بهترین هر رشته را اعلام می کرد. ( در حالی که اگر در گزینش نامزدها ، تمامی اعضای صنف مربوطه و در انتخاب نهایی ،  همه اعضای خانه سینما حضور داشتند ، به استاندارد و نگاه تخصصی و در عین حال فراگیرتر نزدیک تر می نمود.)

در سالهای بعد و در هر دوره ای ،  نحوه داوری یاد شده ، به انحاء و روش های گوناگون دستخوش تغییر و تحولات جزیی و کلی گردید و هربار برهم زنندگان روش های قبلی و وضع کنندگان قاعده نوین براین ادعا بودند که طرح درست و صحیح را آنان ریخته و تردید نداشتند که قبلی ها و شاید بعدی ها کژراهه رفته و خواهند رفت!

دوره ای بود که  از همان ابتدا هیئت داوری برای معرفی نامزدها و سپس برگزیده ها از سوی خانه سینما اعلام گردید و دوره ای  دیگر کار تا وقت انتخاب نهایی برعهده خود صنوف گذارده شد و دوره ای هم "آکادمی سینمای ایران" مرکب از صنوف مختلف تشکیل گردید تا قضاوت نهایی را درباره نامزدهای معرفی شده از سوی اصناف تخصصی انجام دهد. با صرف هزینه و پول و وقت بسیار ، فرم هایی خاص در بین اعضای صنوف توزیع گردید تا متقاضیان عضویت در آکادمی ثبت نام کرده و به دنبال آن یک هیئت کارشناسی ، اعضای آکادمی خانه سینما را از میان متقاضیان  مشخص نماید.

و حالا در دوره ای جدید از مدیریت جشن خانه سینما ، بازهم عده ای آمده اند و همه آنچه انجام شده را یکجا کنار گذارده و به قولی دوباره می خواهند چرخ را از نو اختراع کنند!!

در این دوره (درست یا غلط) تشخیص داده اند که بایستی هشت صنف از صنوف جایزه بگیر ! هر كدام شش داور انتخاب كنند ، به جز صنف بازيگران كه دوازده داور و دو صنف كارگردانان و تهيه‌كنندگان هم كه هركدام ده داور انتخاب مي‌كنند. چرا ؟ چون گفته شده  بازیگران بایستی 4 جایزه بگیرند و کارگردانان و تهیه کنندگان هم گستردگی بیشتری را دارا هستند؟ این سوال پیش می آید که چرا صنف متخصصان صدا که سهمیه دوجایزه صدابرداری و صداگذاری دارند از تعداد بیشتری داور نسبت به دیگر صنوف برخوردار نیستند؟!

در این دوره تشخیص داده شده که همه صنوف درباره بهترین های تمامی رشته ها قضاوت نمایند ، فقط انتخاب هایشان در مورد رشته های تخصصی شان با ضریب 3 محاسبه می شود و درباره رشته های غیرتخصصی با ضریب یک! (گویا طراحان جشن خانه سینما ، داوری یک جشنواره سینمایی را با کنکور و امثال آن اشتباه گرفته اند!!) و همچنان این سوال باقی است که چگونه فی المثل یک بازیگر می تواند دررابطه با جلوه های ویژه ابراز نظر تخصصی بنماید و یا چطور یک چهره پرداز قادر است به کارشناسی فیلمنامه بپردازد؟ مقصودم از این سوالات  خدای ناکرده توهین به هیچیک از عزیزان هنرمند و صنوف محترم خانه سینما نیست ، بلکه نقد تصمیمات غیرکارشناسانه طراحان جشن مورد نظر است که سینماگران گرامی را برای داوری در جایگاههای تخصصی خود قرار نداده اند).

البته مسئولان یازدهمین دوره جشن خانه سینما می توانند به طور کلی از تخصصی بودن اعطای جوایز ، اظهار برائت کرده و قضیه را صرفا نمایشی عنوان نمایند که بالاخره قرار است مراسمی انجام شود و جوایزی هم اهداء گردد . حالا زیاد هم نبایستی سخت گرفت که این هم می تواند برای خود روشی به شمار آید. در بسیاری از جشنواره های نمایشی دنیا ، مثلا یک رمان نویس یا جامعه شناس و یا مسئول امور شهری به هیئت های داوری دعوت شده و درباره آثار سینمایی نظر می دهند. اشکالی هم ندارد ، فقط دیگر نمی توان آن جشنواره ها را فستیوال تخصصی تلقی نمود.

در یازدهمین جشن سینمای ایران  ، تشخیص داده شده که 18 صنف سینمایی دیگر خانه سینما (یعنی بیش از دو سوم صنوف جامعه اصناف سینمایی ایران) هر یک تنها یک عضو در این هیئت داوران 110 نفره داشته باشند و این حضور یک نفره برای 70 درصد صنفی سینمای ایران ، بیشترین مشارکت اصناف در تاریخ جشن سینمای ایران قلمداد شده است!!!جل الخالق !!! آیا خود مسئولان جشن یازدهم بر محاسبات خود وقوف کامل دارند؟ آیا اساسا این محاسبات و ارقام و درصدها را مرور کرده اند؟ آیا مفهوم بیشترین مشارکت را به معنای رایج آن می دانند یا مقصود دیگری برایش در نظر گرفته اند؟ یعنی فرمول  83 درصد اعضای هیئت داوران برای 30 درصد صنوف خانه سینما و تنها 17 درصد باقیمانده متعلق به 70 درصد دیگر جامعه اصناف سینمای ایران ، از نظر این طراحان ، مشارکت حداکثری است؟!! حتی بیش از آن زمانی که صنوفی مثل انجمن مستند سازان ،  انجمن فیلم کوتاه  ، انجمن منتقدین ، انجمن لابراتوارها و  آسیفا (انجمن سینمای انیمیشن )با 11 تا 17 داور در جشن سینمای ایران حضور داشتند؟ یا بیشتر از زمانی که تمام صنوف خانه سینما با نسبت متعادل در آکادمی سینمای ایران عضو بودند؟

نگاه کنید که در مراسمی مانند اسکار که به هرحال قبل از هر وجهه سینمایی در تیول مدسازان و ستاره پروران است ، هنوز سینمای مستند و فیلم کوتاه و انیمیشن چه جایگاهی دارد که در هر دوره در میان آن همه غوغای کمپانی ها و هنرپیشگان آنچنانی ،  بیش از 20 درصد (یک پنجم) جوایز به این دسته از آثار اختصاص می یابد.

آیا در مراسم اسکار (که به هرحال الگوی جشن خانه سینما بوده و هست و برخی از طراحان پیشین و فعلی جشن همواره در آرزوی برگزاری مراسمی همچون اسکار بوده و هستند! چنانچه حتی تندیس جشن هم بی شباهت به آن مجسمه طلایی نیست!!) حق شاخه تدوین گران یا چهره پردازان و یا مدیران هنری آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا از تهیه کنندگان و کارگردانان و بازیگران این آکادمی در تعیین نهایی بهترین فیلم سال کمتر است؟ آیا شاخه فیلمنامه نویسان آکادمی که هر سال دو جایزه فیلمنامه اریژینال و اقتباسی اهدا می نماید ، فی المثل حق بیشتری نسبت به شاخه جلوه های ویژه دارند؟ آیا به صرف اینکه هریک از صنوف سینمایی در طول سال مراسم اختصاصی دارند ، (مثل مستند سازان یا بازیگران و یا کارگردانان) از سهم شان در مراسم اسکار کاسته می شود؟ (آنچنان که دلیل حذف مستند سازان و انجمن منتقدان از داوری جشن و اهدای جایزه تخصصی  جداگانه ذکر شده است!) علاوه براین مگر کانون کارگردانان همین چندی پیش مراسم اختصاصی خود را برگزار نکرد؟ 

البته می توان گفت ما به راه خودمان و مراسم اسکار هم به کار خودش . اما معیارهای استاندارد چه می شود؟ اگرچه احتمالا این فقره هم (مانند اسلاف خود) در حد همین یک سال می ماند و سال دیگر پرده ای دیگر نواخته خواهد شد. دنیا را چه دیدید ، شاید طراحان و متولیان جشن  سال آینده براین باور بودند که اصلا اتحادیه تهیه کنندگان حق هیچگونه داوری ندارد! یا داوران انجمن بازیگران دیگر برای بهترین فیلم رای ندهد!! و یا اساسا داوران امسال حق شرکت در هیئت داوری سال آینده را ندارند!!!

از نقایص غیر قابل تردید جشن امسال خانه سینما ، حذف جایزه تخصصی انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی است که هر سال به اعتراف و بیان خود هنرمندان و سینماگران ، اعتباری ویژه به جشن می داد و آنها که این جایزه را دریافت می کردند ، در سخنرانی و مصاحبه های خود  ، آن را در جایگاهی خاص قرار می دادند. طبیعی هم بود ، از آن رو که این جماعت منتقد و نویسنده سینمایی است که در طول سال با دقت و ظرافت ، آثار سینمایی را از نظر می گذراند و درون و برونش را مسئولانه می کاود.  آنها هستند که بیش از اکثر اهالی سینما در جریان نحله های  مختلف هنری تاریخ سینما  و همچنین جریانات سینمای روز دنیا بوده اند. این منتقدان سینمایی هستند که عموما ، هم سینمای کلاسیک و امواج و تاثیرات آن را می شناسند ، هم بر تئوری های سینمایی و استانداردهای فیلم احاطه دارند و   هم از پیشرفت های تکنیکی و ساختاری روز باخبر هستند . آنها هستند که نظراتشان ، چه منفی یا مثبت ، تحلیل هایشان چه ضعیف یا قوی و نقدهایشان ، چه تقویت کننده  یا بازدارنده ، به گفته اغلب سینماگران و هنرمندان همین دیار ، به هرحال راهگشاست و سخن بزرگان است که هیچ پدیده ایی بدون نقد ، ره به جایی نمی برد. حال از چه رو طراحان جشن یازدهم خانه سینما ، در صدد حذف این گروه  باریک بین و پرسشگر برآمده اند؟ آیا خواسته اند به قول برخی از شر جماعتی نق نقو و غرغرو خلاص شوند؟!

اما حذف انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی از داوری در جشن سینمای ایران و حضور آن در حد یک نفر رییس انجمن در کنار انجمن هایی مانند هنروران و دستیاران و ...شاید نه نقصانی برای منتقدان ، بلکه کاستی برای جشنی باشد  که خود را جشن بزرگ سینمای ایران می داند . گروهی که به باور تئوریسین های سینما  و سینماگران جهانی ،   در هر مراسم و جشنواره و برنامه ای که برای پاسداشت هنر هفتم در هر کجای دنیا برگزار می گردد  ، می توانند تخصصی ترین ،  کارشناسانه ترین و معتبرترین نظرات و آراء را ارائه نمایند، جای خالی شان در  یازدهمین جشن خانه سینما ، بیش از هر کس و هر چیز  ، خسرانی برای اعتبار خود این جشن و طراحان آن است که بعضا بنا به شان و  جایگاه  انجمن منتقدان به آن رتبه و پست رسیده اند.

بیهوده نیست  که در اکثر جشنواره های معتبر دنیا در کنار جوایز هیئت های داوری ، جایزه منتقدان ، منزلت خاصی دارد. شاید برخی علاقمندان پی گیر بدانند که تعیین کننده ترین تاثیر برجوایز اسکار را انتخاب منتقدین و روزنامه نگاران در مراسم "گلدن گلوب" می گذارد که پیش از اعطای جوایز آکادمی صورت می گیرد. البته  ممکن است این دوستان از سر شیفتگی بگویند که آن منتقدان کجا و منتقدان ما کجا؟ که پاسخشان همان جمله معروف مظفرالدین شاه در فیلم "کمال الملک" مرحوم علی حاتمی خطاب به نقاش معروف تاریخ ایران است که می خواست پیکاسو و تیسین شود. در واقع مرحوم حاتمی در آن فیلم از زبان شاه قاجار گفت :

"...همه چیزمان باید به همه چیزمان بیاید. ما که صدراعظمی مثل بیسمارک نداریم که نقاش باشی آنطوری داشته باشیم. بیله دیگ بیله چغندر..."!!