مستغاثی دات کام

 
نگاهی به فیلم روز سوم
نویسنده : سعید مستغاثی - ساعت ٢:٥٧ ‎ق.ظ روز شنبه ٩ تیر ۱۳۸٦
 

به خاطر عشق های به هجران نشسته

اشغال خرمشهر و همچینین آزادی آن از مهمترین نقاط تاریخ معاصر این سرزمین به شمار می آید که تاکنون فیلم های متعددی درباره اصل این وقایع و یا حواشی آن ساخته شده است. از جمله فیلم های "کیمیا" ، "سرزمین خورشید" و "دوئل" هر سه ساخته احمدرضا درویش که هر یک لااقل در یک سوم ابتدایی خود ، به طور مستقیم ماجرای حمله ارتش عراق به خرمشهر را در کادر دوربین قرار می دهد  و آثار دیگری مثل "حریم مهرورزی " که در حاشیه آزادی خرمشهر به داستانی خانوادگی  اشاره دارد . همچنین آثار  مستندی مانند  "پل آزادی" ساخته مهدی مدنی که به طور مستقیم به قضایای اشغال و آزادی این شهر می پردازد.

 

اما در فیلم "روز سوم" برای نخستین بار یک ماجرای واقعی در جریان اشغال خرمشهر دستمایه قرار می گیرد تا برزمینه آن نوع دیگری از رابطه های انسانی را شاهد باشیم . ضمن اینکه براساس همین روابط ،  برای اولین بار مفاهیم عمیق وطن پرستی و دفاع از آب و خاک ، وجه تسمیه روایتی و دراماتیک می یابند.

محمد حسین لطیفی فیلم "روز سوم " را براساس ماجرایی واقعی ساخته است که پیش از آن حمید زرگر نژاد در گروه تلویزیونی شاهد ، مستندی برمبنای همین ماجرا در محل وقوع حادثه یاد شده و با حضور برخی عوامل اصلی خود آن واقعه تولید کرد که از قضا عنوان همین "روز سوم" را هم دارا بود.

فیلم "روز سوم" با صحنه های هجوم ناجوانمردانه ارتش صدام به خرمشهر و آخرین لحظات دفاع نابرابر مردم این شهر با معدود تفنگ های "ام یک" و "برنو" شان درمقابل آن ارتش تا دندان مسلح  آغاز می شود و پس از آن دوربین لطیفی بر خانه ای متمرکز می گردد که خواهر و برادری (سمیره و رضا) ساکن  آن به فکر گریز از برابر هجوم ارتش صدامیان هستند. این سکانس به شدت صحنه های مشابه در فیلم هایی که درباره هجوم و اشغالگری آلمان ها یا صهیونیست ها ساخته شده اند از جمله فیلم "بازمانده" (سیف الله داد) را تداعی می نماید.

در همان ابتدای فیلم ، ضمن نمایش سبوعیت دشمن بعثی در یورش وحشیانه اش به شهر بی دفاع خرمشهر ، ماهیت غیر انسانی آن هجوم به تکان دهنده ترین شکل ، به تصویر کشیده می شود. آسبب پذیری زنان و دختران در اثر هجوم فوق ، مسئله غامضی است که حتی در پس زمینه ذهنی مردم خرمشهر وجود دارد و البته تنها از یک تصور خیالی برنمی آید ، چراکه بعدا هم مشاهده می کنیم ،  همین  خرمشهری ها سابقه ای دیرینه در زندگی با عرب های عراقی داشته و به خصوص جنس بعثی آنها را به خوبی می شناختند. بمب گذاری همین بعثی هاست که باعث شده سمیره یک پای خود را از دست بدهد .

موضوع رفتار غیرانسانی بعثیان با زنان و دختران ایرانی ، دیگر حقیقت تلخی بود که در طول سالهای جنگ تحمیلی بارها در مناطق اشغالی ایران ، اتفاق افتاد. مستند دیگری به نام "مدار صفر درجه" ساخته محمود رحمانی به ماجرای واقعی مردی می پردازد که در جریان اشغال خرمشهر ، برای اینکه زن و دخترش گرفتار نامردی بعثیان نگردند ، هردو را در آستانه ورود سربازان عراقی به خانه شان ، به قتل می رساند. فیلم در یک صحنه بازسازی شده ، نشان می دهد که خود زن و دختر آن مرد بیش از هرکس دیگری بر کشته شدن قبل از رسیدن عراقی ها اصرار می ورزیده اند. با همین ذهنیت است که در فیلم "روز سوم" هم وقتی سمیره شاهد ورود ارتش صدام به خیابان های خرمشهر است و متوجه می شود که به دلیل معلولیت حادش ،  دیگر فرصت گریز ندارد ، به اصرار از برادرش رضا می خواهد که قبل از رفتن،او را با همان تفنگ "ام یک" بکشد. اما رضا به جای کشتن خواهر،مخفیگاهی برایش در باغچه خانه تعبیه کرده و او را با آب و غذا و اسلحه در آن مخفیگاه قرار داده  و قول می دهد تا فردای آن روز برای نجاتش بازگردد.

از این پس قصه اصلی "روز سوم" شروع می شود ؛ تلاش رضا برای قانع کردن دوستانش جهت  بازگشت به قسمت اشغال شده خرمشهر ، درحالی که نمی تواند به آنها بگوید که دلیل این بازگشت چیست. از دیگر سو ، یکی از فرماندهان صدامیان  اشغالگر خرمشهر به نام فواد (با بازی قابل توجه حامد بهداد) ، فردی است که پیش از آن در خرمشهر همکار سمیره بوده و از وی خواستگاری کرده بوده است. او هنگامی که متوجه می گردد خانه عشق سابقش هنوز خالی نشده ، حساسیتش برانگیخته می شود که شاید سمیره هنوز آنجاست. رضا برای نجات خواهرش می رود و فواد  برای بدست آوردن کسی که هنوز دوستش دارد.

لطیفی این دو خط داستانی را به طور موازی پیش می برد تا در یک سوم پایانی فیلم ، همدیگر را در خانه سمیره قطع می کنند و کشش فیلم را به اوج خود می رسانند. لطیفی  همچنانکه که علاقه رضا به خواهرش را خارج از وصف نشان می دهد ، اما عشق فواد  به سمیره را هم فراتر از ضوابط دوستی و دشمنی و مرزبندی های سیاسی تصویر می نماید ، عشقی که در 3 صحنه کلیدی فیلم ، موجب نجات سمیره می شود ؛ ابتدا در صحنه ای که یک سرباز بعثی قصد تعرض به سمیره را دارد ، فواد وی را از پشت هدف گلوله قرار می دهد. بار دوم وقتی در محاصره رضا و یارانش ، سمیره را به گروگان گرفته تا جانش را به درببرد اما حتی به قیمت کشته شدنش هم که شده ، گروگانش را آزاد می کند  و بار سوم هنگامی است که به تنهایی با سمیره بردوش تنها بازمانده گروه رضا (که از قضا زمانی به خاطر چشم پوشی رضا از ازدواج با خواهرش ، قصد کشتن رضا را داشته ) مواجه می شود ، درحالی که اسلحه ای در دست دارد اما تسلیم عشقش می شود و بدون کوچکترین حرکتی خود را دربرابر گلوله های سلاح سمیره قرار می دهد. و این تراژیک ترین صحنه فیلم است که برای اولین بار تماشاگر می تواند ورای هویت کاراکترهای فیلم و حتی موضع گیری روشن کارگردان در همراهی با ایرانیان مدافع خرمشهر ، اما در آن صحنه به خصوص عشق فواد را بستاید و شاید لحظاتی برایش دل بسوزاند(اگرچه برای نخستین بار در فیلم "رهایی" تولیدی سال 1364 یعنی در بحبوحه جنگ تحمیلی بود که رسول صدر عاملی سرباز عراقی را هم فارغ از همه موضع گیری هایش ، یک انسان معرفی کرد که خانواده دارد و عشقی که در انتظارش است . بی شک یکی مهمترین از جنایات فجیع صدام ، واداشتن مسلمانان عراقی  به جنگ در مقابل  برادران ایرانی خود  به شمار می آید) اما شاید در این صحنه عشق و ایثار سمیره سوزان تر باشد که علیرغم علاقه اش به فواد ، آب و خاک و میهن خود را مقدم تر دانسته و عشق و علائق شخصی اش را به گلوله می بندد.

محسن مخملباف در داستان "مرا ببوس" در یکی از نامه های مصطفی به مرضیه (دو شخصیت اصلی قصه) می نویسد :"...با شاه مبارزه می کنم  نه برای فقری که آورده ، نه برای آزادی هایی که گرفته ، به خاطر همه عشق هایی که به هجران نشانده است..."

و قطعا یکی از صدها جنایت صدام و حامیانش همین عشق هایی بود که  به هجران نشاند و تنها نمونه ای از آنها را در فیلم "روز سوم" مشاهده می کنیم.

در "روز سوم" مسئله مام میهن و ناموس وطن به خوبی معنا می شود ، آنچه تاکنون به شکل شعار و تئوری مطرح می شد ، اینکه چرا دفاع از سرزمین تا این حد اهمیت دارد که برای آن بایستی از جان و مال و آبرو گذشت شاید تاکنون بدین صورت و در حال و هوایی ملموس مطرح نگردیده بود. مخفی شدن سمیره ( به عنوان  ناموس خانواده رضا)  درون خاک خانه شان ، به دفاع از آن خاک معنا و مفهوم عمیق تری می بخشد که همانا دفاع از ناموس تعبیر می گردد. و این محور و درونمایه اصلی فیلم "روز سوم" قرار داده می شود  که در سرتاسر ماجراهای مختلف آن جاری است. همه یاران رضا برای رساندن سمیره به بخش اشغال نشده خرمشهر، تا آخرین نفس و قطره خون می جنگند و همگی به جز یک نفر شهید می شوند تا سرانجام برانکار سمیره برروی رود کارون قرار بگیرد تا مفهوم دفاع از شرافت و ناموس وطن ، همچون رود در سراسر این میهن جاری گردد. همان مفهومی که که کمتر از 18 ماه بعد ، خرمشهر را از دست اشغالگران بعثی نجات بخشید.

و روز سوم ، روزی  بود که رضا و یارانش نه برای آزاد سازی بخشی از خرمشهر اسیر دست به عملیات نظامی زدند و نه برای فتح زمین یا موضع نظامی مهم ، آنها حتی برای دفاع از استحکاماتشان نیز چنین نکردند که جان خویش برکف دست گرفتند تا امانتی از جنس  ایران  را از خاک اشغال شده به قسمت آزاد برگردانند تا همچون تابوت سکینه قوم موسی (ع) ، انگیزه مضاعفی برایشان باشد جهت آزاد سازی خاک وطن.  اگر همه آن دفاع جانانه از وجب به وجب خاک وطن ، واقعیتی انکار ناپذیر باشد ، اما روز سوم را می توان روز حقیقت نامید که جوهره آن دفاع را روشن ساخت. حقیقتی که  ورای واقعیات موجود و ملموس ، حدیث تاثیرگذارتری بازمی گوید  ، حدیثی  که اساس دفاع 8 ساله ملت مسلمان ایران از باورها و اعتقادات و دلبستگی های دیرینش بود.

محمد حسین لطیفی برای به تصویر کشیدن حقیقت فوق ، از همه امکاناتی که در اختیارش بوده و زمان محدودی که داشته ، تا حد امکان و به نحوی مطلوب بهره گرفته است. استفاده از حادثه پردازی ، تعلیق ، روابط ملودراماتیک ، صحنه های درگیری ، جلوه های ویژه و ...از فیلم "روز سوم" اثری پرکشش ساخته است که با توجه به سابقه لطیفی در ساخت فیلم های خوش ساخت پرمخاطب در ژانرهای گوناگون (مانند : "سرعت" ، "عینک دودی" ، "خوابگاه دختران" و ...) چندان تازه نمی نمایاند اما تلاش  او برای ساخت یک فیلم جنگی از زاویه نگاهی تازه و بدیع ، تجربه ای نو است که می تواند برای سینمای ایران مغتنم باشد ، خصوصا سینمایی که حدود یک دهه چندان به گونه دفاع مقدس روی خوش نشان نمی داد.

لطیفی با فیلم "روز سوم" به روزها و سالهایی نقب می زند که شاید برای نسل جوان امروز چندان ملموس نباشد ، تصویر آدم هایی از دیروز  که بی ادعا بودند . آدم هایی که از قضا خیلی جدی عاشق می شدند . ولی  عشق به خانه و خانواده شان در دفاع از آب و خاکشان، مفهوم می یافت و برای آن عشق از همه چیز خود می گذشتند."روز سوم" قصه انسان هایی است که شور جوانی درسر داشتند ، برای همدیگر کرکری می خواندند ، درگیر می شدند ، دعوا می کردند ، به سر و کله هم می پریدند اما به وقتش هم پشت به پشت هم ، رو در روی دشمن می ایستادند. چراکه در "روز سوم " وقت نزاع بر سر اختلافات داخلی نبود . این جمله ای است که رضا به برادر دختری می گوید که قرار بوده با وی ازدواج کند ولی از آن سرباز زده و حالابرادر دختر به انتقام آبروی خواهرش برای کشتن رضا تا قلب مواضع دشمن پیش آمده است.رضا در حالی که مچ چاقو به  دست او را می گیرد، می گوید :"...حالا وقتش نیست ...نمی بینی که عراقی ها تا توی اتاقهای ما آمده اند؟..."

به نظر می آید این جمله رضا و در واقع محمد حسین لطیفی ، بیش از هر زمانی برای امروز ما و و وضعیت خطیر ایران معنی و مفهوم داشته باشد. برای امروزی که بازهم دشمنان این سرزمین از هر سو چنگ و دندان نشان می دهند و بیخ گوش ما لشکر کشی و ناوکشی می کنند. اگر نسل سوم  با تماشای فیلم "روز سوم"  فقط به موقعیت خطیر امروز کشورمان  واقف شود  ، به نظرم این فیلم کار خودش را کرده است.