مستغاثی دات کام

 
"خانه خدا" بر پرده سینما
نویسنده : سعید مستغاثی - ساعت ٢:٤٢ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۱٠ دی ۱۳۸٥
 

 

 

چهلمين سال  فيلم مستند «خانه خدا»

 

 

 

در سال 1344 براي اولين بار طرح تهيه فيلم مستندي از مراسم حج به اجرا درمي‌آيد. طرح توسط ابوالقاسم رضايي ريخته و قبل از مراسم حج سال 1344 يك گروه فيلمبرداري با حضور فيلمبرداراني همچون نعمت حقيقي و احمد شيرازي عازم مدينه و  مكه مي‌شوند تا در جريان انجام مناسك حج براي نخستين بار به ضبط اعمال اين فرضيه الهي بپردازند.

ابوالقاسم رضايي يكي از دست‌اندركاران موثر سينماي ايران در دهه 40 بود كه علاوه بر تهيه فيلم، موسسه سينمايي «ايران فيلم» را بنياد گذاشت كه يكي از مراكز مهم توليد و دوبله فيلم بود.

اما پروژه ساخت فيلم مستندي از مراسم حج كاري كارستان بود كه شايد تنها براي يكبار فرصت توليد داشت و در آن يكبار هم بايستي سنگ تمام گذارده مي‌شد. به همين دليل ابوالقاسم رضايي در آن سالهايي كه هنوز فيلم رنگي چندان جايي نداشت و هزينه بالايي برمي‌داشت تصميم مي‌گيرد كه فيلم مستند «خانه خدا» را بصورت رنگي تهيه نمايد و از آن رو كه تجربه ساخت فيلم نداشت از جلال مقدم (كه هنوز در آن زمان به جز فيلمنامه‌نويسي و ساخت فيلم تبليغاتي تجربه ساخت فيلم بلند نداشت) به عنوان شاهد پروژه كمك مي‌خواهد.

مرحوم جلال مقدم خود در گفت و گويي با مجله «ستاره سينما» 15 دي ماه 1350 درباره اين تجربه ارزشمندش گفته است: «بعد از فيلم شب قوزي مطالعات من ادامه داشت. مجله‌ها و كتاب‌هاي متعددي را مي‌خواندم و براي خودم عكاسي مي‌كردم. بعدا موقعيتي پيش آمد تا براي دو فيلم مستند، سناريو بنويسم و همچنين فيلم تبليغاتي بسازم. ساختن فيلم‌هاي تبليغاتي مستقيما مرا با تكنيك سينما روبرو كرد. در آن زمان ابوالقاسم رضايي پيشنهاد كرد كه همراه با تيم فيلمبرداري «خانه خدا» حركت كنم و چون او تهيه‌كننده فيلم بود و در ضمن در سفارت ايران در جده و ادارات دولتي عربستان سعودي كار داشت و فيلمش هم كارگردان نداشت، من مجبور بودم كه فيلمبرداران را هدايت كنم. مراحل بعدي اين فيلم، مثل مونتاژ را هم طي كردم، ولي بعدا به تيتر مشاور اكتفا نمودم در حالي كه مايل نبودم اسم كس ديگري هم به عنوان كارگردان ذكر شود. ولي رضايي در نسخه انگليسي فيلم، خود را به عنوان كارگردان هم معرفي كرده بود...»

فيلم مستند «خانه خدا» با فرصت مناسب و منحصر به فردي كه دولت عربستان سعودي و شخص ملك فيصل (پادشاه عربستان) در اختيار ايران مي‌گذارد فيلمبرداري مي‌شود. به همين علت دوربين‌ها به بسياري از نقاط و مكان‌هاي ممنوعه هم راه يافته و از جمله هنگام حضور ملك فيصل در كنار كعبه، از زيارت وي نيز بطور اختصاصي فيلمبرداري شده است. در اين صحنه نكته جالب آن است كه شرطه‌ها و مامورين امنيتي عربستان با شلاق، مردم را از گرد خانه كعبه و مسير ملك فيصل دور مي‌كنند ولي دوربين از فاصله‌اي بسيار نزديك، راه‌پيمايي شاه سعودي را در كادر خود گرفته است.

در فيلم مستند «خانه خدا» تقريبا تمامي مناسك و مراسم حج بطور كامل فيلمبرداري شده و علاوه بر آن به حواشي حضور زائران در منازل مختلف از جمله هنگام وقوف در صحراي عرفات يا رمي جمرات نيز پرداخته شده است.

زماني كه مني از جمعيت زائران مملو مي‌شود و روح زندگي در آن دميده مي‌شود و همچنين هنگامي كه پس از مراسم زائران مني را ترك مي‌كنند و تاكيد دوربين بر خانه‌ها و مكان‌هاي خالي كه تنها باد و خاشاك رهرو آنهاست، حكايت از نگاه فلسفي سازندگان فيلم «خانه خدا» وراي ديدگاه مستندشان دارد كه به نوعي بيانگر مرگ و زندگي و روز رستاخيز به نظر مي‌آيد.

نكته جالب ديگر اين‌‌كه در تيتراژ فيلم، تدوين‌گر ابراهيم گلستان معرفي گرديده است در حالي كه مرحوم جلال مقدم مدعي بود كه خود فيلم را مونتاژ كرده است.

فيلم «خانه خدا» نخستين مستند تاريخ سينماي ايران است كه به اكران عمومي درمي‌آيد و مورد استقبال واقع مي‌شود. سينماهاي آسيا، پاسيفيك، ركس، سعدي، هما، ميامي (تهران امروز)، انيورسال (پارس امروز)، الوند، كيهان، سيلوانا و آستارا از مدت‌ها قبل آگهي نمايش فيلم را با تبليغات خاص پخش مي‌كنند. در بخشي از تبليغاتشان آمده بود: «سينماهايي كه افتخار نمايش فيلم بزرگ خانه خدا را يافته‌اند به منظور بزرگداشت شعائر مقدس دين مبين اسلام در تمام مدت نمايش اين سند بزرگ از پخش هر گونه آگهي‌هاي تجارتي و نمونه‌هاي سينمايي خودداري خواهند كرد و ضمنا سالن انتظارشان نيز منحصرا با عكس‌هاي مراسم حج مزين خواهد شد.»

 

نمايش و اكران:

فيلم مستند «خانه خدا» سرانجام از اول ماه مبارك رمضان 1345 (30 آذرماه) در 11 سينماي تهران به نمايش عمومي درمي‌آيد و نمايش آن بعضا تا دو ماه به طول مي‌انجامد در حالي كه در آن زمان، مدت نمايش اغلب فيلم‌هاي داستاني از دو هفته تجاوز نمي‌كرد.

فيلم مستند «خانه خدا» به زبان انگليسي هم دوبله و به اكثر كشورهاي مسلمان فروخته شد. درواقع اين فيلم نخستين اثر سينماي ايران بود كه در اين حد وسيع به بازارهاي جهاني راه يافت.

سالها بعد (1378) اين فيلم مستند در يك نمايش استثنايي براي اعضاي انجمن منتقدان و نويسندگان سينمايي ايران در معرض قضاوت قرار گرفت و درواقع مطلع يك دوره نمايش كانون فيلم اين انجمن بود.

در اين جلسه ناصر تقوايي به تحليل فيلم پرداخت و از آن به عنوان يك اثر نفيس و گرانقدر در تاريخ سينماي ايران و جهان ياد كرد. وي گفت: «بسياري از هم نسلان من تحت‌تاثير اين فيلم با ساختن آثار مستند درباره مراسم مذهبي مبادرت ورزيدند... تقوايي ادامه داد كه دو اثر مستندش «اربعين» و «مشهد قالي» را تحت تاثير فيلم «خانه خدا» ساخته است.

تقوايي از «خانه خدا» به عنوان پرفروش‌ترين فيلم تاريخ سينماي ايران نام برد كه در مدت زمان كوتاهي علاوه بر جذب مخاطبان ايراني و آشتي طبقات مذهبي با سينما به بازارهاي خارجي هم راه يافت و در كشورهاي مسلمان منطقه، به شدت با استقبال روبرو شد.

ناصر تقوايي فيلم مستند «خانه خدا» را حاصل همكاري مشترك جلال مقدم، ابوالقاسم رضايي و احمد شيرازي دانست.

 

چند نكته:

اما فيلم «خانه خدا» به لحاظ ساختار سينمايي مخالفان و منتقداني هم داشت. از جمله مرحوم بهرام ري‌پور درباره آن در «فيلم و هنر» شماره 119 مورخ 16 دي ماه 1345 نوشت: «... مراسم و تشريفات حج في‌النفسه به قدري چشمگير و هيجان‌آور بوده‌اند كه فيلمبردارها غالبا با عجله و دستپاچگي فقط فرصت عكسبرداري از رويدادها را پيدا كرده و بالطبع در كارشان اثري از مايه‌هاي شخصي به چشم نمي‌خورد. فيلم با صحنه‌هايي از ورود حجاج، از كشورها و نژادهاي مختلف به شهر جده آغاز مي‌شود و از همان ابتدا نقص كلي فيلم كه عبارتست از عدم تعقيب يك ايده و فكر واحد به چشم مي‌خورد. به اين معني كه فيلمساز در خلق يك اثر دكومانتر از سوژه‌اي چنين عظيم و نافذ با فكر و ايده‌اي آماده و حساب شده شروع به كار نكرده و آنچه به عنوان فيلم كامل و مونتاژ شده از مراسم حج باقي مانده، چيزي اضافه بر يك پرسوناژ سينمايي و يا يك فيلم خبري ندارد. با اين تفاوت كه وقايع ضبط شده توسط فيلمبردارها، در مقام يك اجتماع و رويداد بزرگ مذهبي در حد خود طوري ديدني و اعجاب‌آور هستند كه بالضروره هرگونه نقصي را در فيلم از نظر تماشاگر عادي مخفي مي‌دارند...»