مستغاثی دات کام

 
 
نویسنده : سعید مستغاثی - ساعت ۱:٠٩ ‎ق.ظ روز جمعه ۱٩ آبان ۱۳۸٥
 

نگاهی به فیلم "میم مثل مادر"

 

 

تکان دهنده مثل بقایای هیروشیما

 

 

 

بالاخره رسول ملاقلی پور از آن فضاهای سوررئال فیلم های "سفر به چزابه" و "هیوا" و "قارچ سمی" و" مزرعه پدری"فاصله گرفت و به قصه ای رئال پرداخت که تلنگری انسانی و شریف به یکی از معضلات بشری دارد؛ معلولیت و نقص عضو گروهی از آدم ها و پذیرفته شدن آنها در جامعه آدم های به اصطلاح عادی. موضوعی که از دیر باز مورد توجه هنر،  ادبیات و سینما بوده است. از "گوژپشت نتردام" ویکتور هوگو گرفته  تا "معجزه گر" آرتور پن  تا "بهترین سالهای زندگی ما " ویلیام وایلر (که اتفاقا به معلولیت های ناشی از جنگ می پردازد) تا "مرد فیل نما" دیوید لینچ تا "رین من" بری لوینسن  و تا "من سام هستم" جسی نلسن.

خود رسول ملا قلی پور نیز در یکی از اپیزودهای فیلم "نسل سوخته" نگاهی حاشیه ای به مسئله معلولیت داشت. اما در فیلم "میم مثل مادر" موضوع مذکور در میان یک پیش زمینه و یک پس زمینه قوی قرار گرفته و مفهوم تازه ای می یابد. پیش زمینه کاربرد سلاح شیمیایی در جنگ تحمیلی  و پس زمینه عشق مادری.

ثمره ازدواج دو رزمنده سابق (یکی جنگجو به نام سهیل کاویانپور و دیگری پرستار به نام سپیده ) نوزادی معلول است با اسم سعید که پدر آن را برنمی تابد و سعی در نابودی اش دارد ولی مادر به هر صورت حفظش می کند ولو به قیمت جدا شدن از همسر. پدر که اینک دیپلمات است ، به سفرهای خارجی اش می پردازد و مادر کودک معلول را با همه سختی و دشواری بزرگ می کند. کودکی هم در تنفس مشکل دارد و هم یک پایش ناقص است. اما توسط مادری که نوازنده ویلن است و در این مسیر استعدادی هم دارد ، تربیت می شودو در عین نقص عضو به نوازنده ای ماهر در همان سنین کودکی بدل می شود و در آسایشگاه معلولین به همراه مادرش ضمن دستگیری از انسان هایی که از اجتماع جدا افتاده اند، خواندن و نواختن به آنها می آموزد و همراهشان است...

رسول ملاقلی پور قصه فوق را با صحنه هایی پر حس و حال پرداخت می نماید به طوریکه در طول اثر بارها و بارها می تواند ، مخاطبش را به شدت تحت تاثیر قرار دهد اگرچه در برخی لحظات به سانتیمانتالیسم هم تنه می زند. و برخلاف معمول  سینمای ملاقلی پور ، این بار این واقع گرایی اوست که به حس و حال اثرش کمک می کند. واقع گرایی که مثل همیشه ریشه در خاطرات و تجربیات او از سالهای جنگ تحمیلی و ایام دفاع مقدس دارد. و نشان می دهد که ملاقلی پور همچنان دغدغه آن دفاع مقدس ،  آدم ها و بازماندگانش را در سینه حفظ کرده ؛ دغدغه  رزمندگان شیمیایی شده اش که هنوز در این گوشه و آن گوشه ، چون شمع می سوزند و آب می شوند و متاسفانه جامعه نه تنها قدردانشان نیست که حتی چندان هم در یادش نگه شان نداشته است، دغدغه فجایع جنگ که توسط رژیم صدام و حامیان غربی اش به این کشور تحمیل شد ، حامیانی که امروز سنگ حقوق بشر و مقابله با سلاح های کشتار جمعی به سینه می زنند ولی آن روز موتور محرک جنایات جنگی صدام بودند و آتش بیار معرکه اش ،  تا هزاران انسان بیگناه از زن و مرد و کودک و پیر و جوان در حلبچه و سردشت و شلمچه و ...با گاز خردل و امثال آن خفه شوند(به قول آنچه که در فیلم هم گفته می شود از 12 هزار نفر اهالی سردشت ، 8 هزار نفرشان  شیمیایی شدند). دغدغه همان آدم های جنگ که برخی شان در فراموشی به گوشه های عزلت پناه بردند (مثل روبیک فیلم "میم مثل مادر" که از قضا یک هموطن مسیحی هم هست ولی گویا همچنان در سنگر خاموش خود زندگی اش را سپری می نماید) و برخی گره گیر میز و منصب و پست شدند و آرمان هایشان را به فراموشی سپردند.(مثل سهیل کاویانپور فیلم "میم مثل مادر") و  همچنین دغدغه رزمندگانی که در کسوت پرستار و امدادگر در جبهه ها خدمت می کردند و همچون مادری از مجروحین و زخمی ها مراقبت می نمودند و حالا هم پس از آن سالهای خون و آتش در کسوت مادر به تربیت فرزند خود و در مقام معلم به پرورش فرزندان دیگر همت گماردند. 

اما رسول ملاقلی پور از آن پسربچه معلولی که به نظر نقص عضوش ناشی از فجایع جنگ تحمیلی است  ، به محرومیتی در جامعه می رسد که درکش برای خیلی ها ثقیل می نمایاند. تصویری که ملاقلی پور از این انسانها نشان می دهد اگرچه در ابتدا کمی هراسناک است (در وحشت های سپیده از بچه ناقص الخلقه ای که هنوز متولد نشده و او را کابوس وار در گهواره ای که تهیه دیده تصور می کند) و یا در نماهای درشت اولیه از آسایشگاه معلولین ، نابهنجار به تصویر می کشد ولی بتدریج آن را تلطیف کرده و به صحنه هایی شریف و دل انگیز بدل می سازد ، خصوصا در دو صحنه آواز خوانی آنها که خصوصا در صحنه دوم آن (که فصل نهایی فیلم هم هست) شاید کمتر چشمی را به اشک ننشاند.

در همین لطافت و شرافت است که احساسات مادری را نمایان می سازد. سپیده (با بازی همچنان چشمگیر گلشیفته فراهانی) به عنوان مادری که پرستار شیمیایی شده سالهای دفاع مقدس هم هست ، ثمره ازدواجش با یک رزمنده سابق را با چنگ و دندان پرورش می دهد و همه موجودیت انسانی اش رابه عنوان یک مادر صرف او می نماید. در طول این ایثار ، بارها و بارها شاهدنمایش پاک ترین احساسات انسانی هستیم که به خوبی در کادر دوربین ملاقلی پور می نشیند ، از جمله در صحنه ای که برای تهیه داروی تزریقی پسرش (سعید) خطر حضور در دخمه قاچاقچیان دارو را به جان خریده و بعد در حالی که عوارض شیمیایی شدنش مجددا پس از سالها بروز نموده ، شاهد از بین رفتن سرنگ های حیاتی بیماری فرزندش در زیر دست و پا است ، گویی شیشه های عمرش یکی یکی می شکنند و سپس برای تزریق آخرین سرنگ به پسرش ، در مقابل اصرار وی ناچارا تن به نصف کردن داروی همان یک سرنگ می دهد.

و یا در صحنه دیگری سعید را نیمه جان از وان حمام بیرون می کشد و در حال تنفس مصنوعی وی  وقتی یک لحظه می ماند ، با تمام وجود فریاد می زند و خدا را صدا می زند.

ملاقلی پور در فیلم"میم مثل مادر" با کمترین حاشیه و خیلی سریع تماشاگرش را وارد ماجرای اصلی کرده ، بطوریکه در همان 15 دقیقه اول مخاطب درمی یابد که اصل قضیه چیست. سپس با پرداخت صحیح کاراکترها و روابط بین آنها ، بخصوص درمورد ارتباط سپیده و پسرش و همچنین با سایر معلولین آسایشگاه روانی به خوبی احساسات این مخاطب را گرفتار می کند تا بتواند صحنه های پرتعلیق خود را خصوصا در مورد به خطر افتادن مکرر سعید ارائه دهد و براستی صحنه ای که سعید در وان حمام گیر افتاده ، یکی از نفس گیرترین سکانس های آثار ملودرام سینمای ایران به شمار می آید .

"میم مثل مادر" می تواند نقطه عطفی در سینمای رسول ملاقلی پور باشد ، چراکه در آن تقریبا از فضاهای عصبی و  پرتنش آثار قبلی اش خبری نیست (مثل آن قیامت جنگی داخل سنگر فیلم "هیوا" یا شلوغ کاری ها و رفتار عصبی  سلیمان در فیلم "قارچ سمی" و یا خودویرانگری جوخه گیر افتاده در دام دشمن در فیلم "مزرعه پدری" و حتی آسایشگاه معلولین آن مانند آسایشگاه فیلم "قارچ سمی" آزار دهنده نیست.)، پیچش های آنچنانی در فیلمنامه و ساختار سینمایی اثر وجود ندارد(مانند فلاش بک ها و فلاش فوروارد های متعدد و زمان های تو در تو در فیلم های" سفر به چزابه" و "هیوا" که در بسیاری اوقات تماشاگر عادی سینما را سر در گم می ساخت) و حتی احساسات تماشاگر رقیق القلب را بی پاسخ نمی گذارد(خم به ابروی سعید که حسابی تماشاگر را درگیر خودش ساخته نمی آید و به قول معروف پتانسیل احساسی تماشاگر تخلیه می شود و سپیده هم پس از مقدمه چینی بسیار به نقطه پایان می رسد) .

در واقع گذر ملاقلی پور از آن فضاهای قبلی او را به نگاهی شریف و حتی در مواردی تکان دهنده کشانده است ، چه در مورد رزمندگان سابق ، چه درباره معلولین ، چه در رابطه با اقلیت های مذهبی حاضر در دفاع مقدس و چه در خصوص مادر که هسته اساسی داستان و فیلم به نظر می آید. و شاید این نوعی نگاه مادرانه باشد که در جای جای قصه و فیلم جای گرفته است.

کارگردانی فیلم نشان از پختگی روزافزون ملاقلی پور در فیلمسازی کلاسیک امروزی دارد : حرکات دوربین ، کاربرد اسلوموشن در مواقع ضروری ، استفاده از نماهای درشت تاثیر گذار ، بهره گیری از میزانسن های مفهومی و...همگی به درستی در خدمت فضاسازی فیلم قرار می گیرند و کمتر نکته اضافه ای در کل اثر به چشم می خورد.

و بالاخره اینکه شاید معلولیت سعید و سعیدهای دیگری که درآسایشگاه معلولین فیلم "میم مثل مادر زندگی می کنند ناشی از جنگ نباشد ولی آنچنانکه در صحنه ای از فیلم مشاهده می کنیم و تصویر آلبوم عکسی از تاثیرات گازهای سمی  بر فرزندان افراد شیمیایی شده  در مقابل دوربین قرار می گیرد ، برخی جنایات جنگی سالهای متمادی پس از پایان جنگ هم اثرات خود را نشان می دهد ، همانطور که بعد از گذشت بیش از 60 سال از بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی توسط آمریکا ، هنوز آثار آن جنایت فجیع در مردم این دو شهر هویدا ست .